21.06.2018 Vezirköprü'nün Sanal Alemde Adresi

Coğrafya Ve İklim

 VEZİRKÖPRÜ COĞRAFYASI

Vezirköprü ilçesi, Orta Karadeniz Bölümü’nde yer alan Samsun ilinin Kuzey Anadolu Dağları’nın ikinci sırasının Aşağı Kızılırmak vadisi çevresine rastlayan kıyı ardı kesiminde yer almaktadır. İlçe, 35º 01’-35º 48’ doğu boylamları ile 41º 00’- 41º 19’ kuzey enlemleri arasında bulunmaktadır. Denize kıyısı olmayan ilçenin merkezinden Karadeniz kıyıları arası kuş uçuşu uzaklığı yaklaşık 55 km’dir.

Yüzölçümü 1713 km² olan Vezirköprü ilçesi, Samsun iline 115 km mesafededir. İlçeyi batıdan Boyabat ve Osmancık, doğudan Havza, güneyden Gümüşhacıköy ve Merzifon ilçeleri çevrelerken kuzeyinde Alaçam ve Bafra ilçeleri yer almaktadır.

 

 

JEOLOJİK YAPI

Vezirköprü havzası, morfolojik ve hidrolojik bir ünite meydana getirdiği gibi jeolojik bir ünite de oluşturmaktadır. Çevreden merkeze doğru, en dışta yer alan (batı kesiminde) Paleozoik yaşlı formasyonlar ile Üst Kretase Alt Jura yaşlı kireçtaşları ve daha alçak kesimlerde Neojen formasyonları ile Kuaterner depolarıyla Vezirköprü havzası, bugün büyük bir kısmı boşaltılmış Neojen havzası görünümünde olup; havzanın temeli Paleozoik yaşlı Metamorfik serilere ait kayaçlar ile temsil edilir. Bunların üzerine sahanın çeşitli yerlerine yayılış gösteren Mesozoik yaşlı formasyonlar diskordans olarak oturmaktadırlar. Ayrıca doğuda da geniş bir yayılış gösteren Üst Kıratese yaşlı fliş serileri, Yukarı Narlı Köyü’nün kuzeyinden itibaren izlenilmektedir. Havza tabanında ise Neojen yaşlı formasyonlar hakim durumdadır. Bu formasyonlar bir önceki formasyonlar üzerine diskordans olarak oturmaktadır. En genç oluşumlar ise Kuaterner dönemine ait alüvyal dolgulardır.

 

YERYÜZÜ ŞEKİLLERİ

Vezirköprü’nün ilk bakışta yükselti ve yer şekilleri bakımından farklı iki bölümden meydana geldiği görülür. Bunlar, yüksek sahalara karşılık gelen çevre dağlık alanlar ile alçak kesimlere karşılık gelen havza tabanı düzlükleridir. Ayrıca bu iki oluşum arasında ilçenin güneyinde izlenebilen basamaklı bir yapı arz eden birden fazla aşınım düzlükleri vardır.

Dağlık Alanlar

a)Kuzeydeki Dağlık Alanlar: Kuzey Anadolu Dağları, Orta Karadeniz Bölümü’nde hem yükseltilerini bir ölçüde kaybetmekte hem de hemen kıyıdan itibaren yükselmeyip içerilere doğru genişçe bir alana açılmaktadır. İlçenin kuzey kesimini kaplayan dağlık saha ufki olarak dalgalı bir görünümden çok bir aşınım düzlüğü özelliği gösterir.

Kızılırmak’ın her iki tarafında yay şeklinde uzanış gösteren Kuzey Anadolu Dağları’ nın bu ilk sıraları doğuda Canik Dağları, batıda ise Küre(İsfendiyar) Dağları’dır. Bu dağların uzanışı kuzeybatı-güneydoğu yönündedir. İlçenin kuzeyinde belirtilen bu dağlık sahada başlıca Dedem Tepesi(1162m), Hamurcu tepesi(1111m), Yund Dağı(1194m), Sıralı Dağı(1162m) uzanış göstermektedir.1000 metrenin altına düşmeyen bu doruklar aynı zamanda kuzeyde Bafra ilçesini Vezirköprü’den ayırmaktadır.

b)Güneydeki Dağlık Alanlar: Güneydeki dağlık sahanının en önemli kütlelerinden biri Tavşan Dağı, diğeri ise bir anlamda onun batıya doğru uzantısı olan Dip Dağı’dır.

Tavşan Dağı, Vezirköprü’ nün güneyinde yer alan ve Merzifon ile Vezirköprü havzasını ayıran doğal bir sınırdır. Doruk noktaları 1900 metreyi bulan dağın uzanışı güneydoğu-kuzeybatıdır. Bu uzanışıyla Kuzey Anadolu dağ silsilesine benzerlik gösterir.

Dip Dağı, Kale Tepesi’nin batısından itibaren çevreye hâkim bir görünüm arz eder. Tavşan Dağı’nın batıya doğru bir devamı niteliğinde olan dağ, 1479 metrelik bir yükseltiye sahiptir.

Kunduz Dağı Dip Dağı’nın devamı gibi görünmekte olup ortalama yükseltisi 1500–1600 metreler arasındadır. Doğu batı uzanımı gösteren dağın zirvesi ise 1791 metredir.

 

c)Batıdaki Dağlık Alanlar: Buradaki dağların ortalama yükseltileri 1000 m civarındadır. Asarcık Tepesi(1092m), Gölünkaşı Tepesi(933m), Küresırtı Tepe(1049m), Eğrikale Tepesi(1082m), Çaltı Kayası Tepe(680m) bu dağlık alanı oluşturur. Bu bölge yükseltileri gerek jeolojik gerekse oluşum bakımından Kunduz Dağı’na benzer özellikler sergilemektedir. Buralarda oldukça arızalı, akarsularla parçalanmış, faylarla desteklenen bir topografya hâkimdir.

d)Doğudaki Dağlık Alanlar: Aladağ ve Sıralıdağ Vezirköprü’nün doğusunda yer almaktadır. En yüksek tepesi Aladağlar üzerinde Killik Tepe(1194m) ile Çakıralan(1226m) Tepesi’dir

 

Vezirköprü Ovası: Vezirköprü ilçe merkezine yakınlığı ve ilçe sınırları nedeniyle Vezirköprü Ovası adı verilmesi uygun görülmüştür. Ova 350metre ve daha aşağı yükseltilerde yer almaktadır. İncesu, İnkaya, Örencik, Avdan, Adatepe, Yağınözü köyleri ve arazilerini içine alan bir sahayı kapsamaktadır. Ovanın meyli güneyden kuzeye doğru gelişmiştir. Ovalık saha Çayözü Deresi, Çorakdere ve kolları tarafından hafifçe yarılmıştır. Bu akarsular kaynağını yakın çevredeki tepelik sahadan almakta olup küçük ve süreksiz akarsulardır.

 

Akarsular

Vezirköprü’de geçici ve sürekli olmak üzere irili ufaklı çok sayıda akarsu bulunmaktadır. Bu akarsuların en önemlileri başta Istavloz Çayı olmak üzere, Esenli Çayı, Uluçay, Kürtler Çayı ve Göl Çayı’dır. Vezirköprü ve yakın çevresinin suları Kızılırmak’ın iki büyük kolu tarafından drene(boşaltma) edilmektedir. Bunlar yaklaşık olarak kuzeye doğru akan Akçay ile kuzeydoğu yönlü Gölçay-Kürtler Çayı’dır

Istavloz Çayı, Tavşan Dağı’ndan kaynağını alır. Duruçay Köyü’nden itibaren akarsu yatağını nispeten genişletir. Kale-Kuşçular Köyü’ne kadar Kuyma Deresi diye bilinen akarsu, Köprübaşı mevkiinde Bakırçay ile birleşmek suretiyle Istavloz Çayı adını alır.Varadoy Boğazı’ndan geçip Kayalı Boğazı önlerinde Esenli ve Uluçay ile birleşen Istavloz Çayı, Akçay vasıtası ile Altınkaya Baraj Gölü’ne sularını boşaltır.Vezirköprü’nün en geniş akarsu havzasına sahip olması nedeniyle yatağında sürekli su taşıyan tek akarsuyudur.

Uluçay, Çalışınkaya Tepesi ile Kındıralıgöl Tepe eteklerinden doğar. Kılıçgüney Köyü’ne kadar Sokullu Deresi diye bilinen, Esenköy’den itibaren Uluçay adı ile güney-kuzey yönünde akan akarsu, Kayalı bahçeliği mevkiinde Esenli Çayı ile birleşerek 1,5 km ötede Akyalı Boğazında Istavloz Çayı’na katılır.

Esenli Çayı, Kale Tepesi (1394m) eteklerinden kaynağını alan diğer bir akarsudur. Karaböcük Deresi adıyla bilinen akarsu, Başalan Köyü’nden itibaren doğu-batı yönünde akar. Aydınlı-Bektaş köyleri arasında düz bir hat boyunca Esenli Çayı KAF(Kuzey Anadolu Fayı) içinde akmaktadır. Kayalı bahçeliği mevkiine geldiğinde Uluçay ile birleşerek Kayalı Boğazı’nda Istavloz Çayı’na katılır.

Kürtler Çayı, Vezirköprü’nün dışında batıda Çaldağ’dan(1732m) kaynağını alır. Akarsu, Öğürlü Köyü’nden Beşpınar-Saraylı faylarının denetiminde, Saraylı Köyü civarında geniş alüvyon tabanlı vadi içerisinde Altınkaya Baraj Gölü’ne sularını boşaltır.

Gölçayı ise Vezirköprü’nün batısında olup Kunduz Dağı’nın doğu yamaçlarından kaynağını almaktadır. Gölköy ve Beşpınar köylerinden geçen çay, Beşpınar fayına yerleşerek Saraylı Köyü yakınlarından sularını Altınkaya Baraj Gölü’ne boşaltır.

Kızılırmak, Sivas yakınlarındaki Kızıldağ’dan doğup İç Anadolu bölümünde büyük bir yay çizdikten sonra Vezirköprü’de Samsun il sınırları içine girer ve Bafra ilçesinin 2 km batısından geçtikten sonra Bafra Burnu’ndan Karadeniz’e dökülür. En fazla suyu nisan- temmuz arasında taşır. Sonbaharda ise suları oldukça azalır.

İKLİM

En alt yükselti basamağında iklim(550 metreden aşağı kesimler) çevre yüksek sahalardan ve kıyı kuşağından farklı bir özellik arz etmektedir. Sıcaklık yönünden aylık ortalama 10ºC’nin altında olduğu dönem kasım-mart aylarıdır. Dolayısıyla soğuk mevsim beş ayı sürmektedir. Oysa Samsun’da bu süre dört ay kadardır. Kış ayları karlı ve soğuk geçmektedir. Kararsız hava koşullarının yoğun olduğu günlerde ise nem ve sıcaklık değişimleri ile frontal(cephe yağışları) yağışların etkisiyle ılık günler de yaşanmaktadır.

Nisan-ekim ayları arasında sıcak yaz günleri hüküm sürmektedir. Uzun yıllık ortalamalara göre üç ay(temmuz -ağustos-eylül ayları) mutlak kuraklığa yer veren yağışsız veya az yağışlı-sıcak hava tiplerinin egemen olduğu bir dönemdir. İlçe, yaz yağışları bakımından kıyı kuşağından daha az yağış almasına rağmen iç kesimlere göre(Merzifon ve çevresi) fazla yağış alır.

Sonuç olarak Vezirköprü yöresi iklim bakımından kış mevsiminde ne kıyı kuşağı kadar ılıman ne de iç kesimler kadar soğuktur. Yazları ise, ne kıyı kesimi kadar nemli ne de iç kesimler kadar kurak-sıcaktır. Bu açıdan Vezirköprü’nün iklim tipi kışları soğuk-yağışlı; yazları sıcak-kurak kıyı ile iç kesimler arasında bir ‘geçiş iklimi’ özelliği göstermektedir.

İlçede etkin olan diğer iklim elemanları incelendiğinde ise;

Rüzgâr esme sayıların bakılacak olursa doğu yönlü rüzgârların egemen olduğu görülür. Bunun nedeni Vezirköprü Ovası ile çevre dağlık alanların topoğrafik yapısının bir sonucu olarak hava akımı yönlerinde meydana gelen sapmalardır. İlçede en kuvvetli rüzgâr kış aylarında kuzeybatı yönlüdür. Yaz aylarında ise daha çok batı yönlü rüzgârların hızlı estiği görülür.

Sıcaklığın yıl içi aylara dağılımına bakıldığında en yüksek sıcaklık değer ağustos (22,3 ºC); en düşük değer ise ocak ayında (2,5 ºC ) görülür.

Vezirköprü’de ortalama donlu gün sayısı en fazla Ocak (17 gün), Şubat (14 gün), Aralık(12 gün) aylarında görülmektedir.

Vezirköprü’nün yıllık yağış miktarı 527mm ile Samsun(735mm)’dan daha düşüktür.Bu durum karasallık, denizsellik ve yükselti faktörlerine bağlıdır.Dolayısıyla iç kesimlere gidildikçe bir taraftan denizden uzaklaşma, diğer yandan yükselti faktörü, muhtemelen yağışın kar şeklinde olmasına ve yağış miktarının düşmesine neden olmuştur.İlçede kar yağışlarının en fazla olduğu ay ocak ayıdır(3,2 gün).Kar yağışlı günler ve yağan karın yerde kalma süreleri de yükselti ve bakı şartlarına bağlı olarak değişmeler göstermektedir.

Sisli günler ilçede sıcaklık terselmesinin görüldüğü zamanlarda(yaklaşık 500–600 metrelere kadar) izlenmektedir. Oluşum bakımından yer radyasyonunun etkisiyle gelişen bu sisler aralık, ocak veya şubat aylarında alçak sahalarda görülmektedir. Buna karşılık aynı günlerde daha yüksek sahalardaki yerleşim birimlerinde(Ortaklar, Mahmatlı, Yukarı Narlı, Yurtdağı köyleri seviyeleri) açık ve güneşli günler hüküm sürmektedir. İlçede yıllık ortalama sisli günlerin sayısı 11,4’tür.Sisler günlük sıcaklıkların yükseldiği öğle sonlarından itibaren kaybolmaktadır.

Vezirköprü ve yakın çevresinin iklim tipi ve özellikleri incelendiğinde, bilhassa yükselti faktörünün etkisiyle yerel farklılaşmalar görülmektedir. İlçe havza tabanından çevre dağlık alanlara gidildikçe farklı yerel iklim tipleri görülmektedir. Özellikle 850 metreden daha güneyde dağlık alanlara karşılık gelen kesimlerde (Kuşçular, Kovalı, Başalan, Kale ve Duruçay Köyü…) kış mevsiminin alçak sahalara göre hem daha uzun süreli hem de daha soğuk olduğu anlaşılmaktadır.

Vezirköprü’nün güneyindeki yüksek kesimlerde kış ayları yağışlı ve soğuk; yaz ayları ise az yağışlı ve serin geçer. Vezirköprü’nün kuzey kesimlerinde kış aylarının yağışlı(yağış çoğunlukla kar şeklinde-karın uzun süre yerde kalmadığı) ve soğuk; buna karşın yaz aylarının sıcak ve az yağışlı bir iklim özelliği gösterdiği görülür.

İkinci yükselti basamağı(550-850m), alçak kesimlerin iklim tipi ile yüksek çevre dağlık alanlarda hüküm süren ikim tipleri arasında geçiş özelliği göstermektedir. Nitekim alçak kesimlere göre yaz aylarında etkili sıcaklıkların hissedilmediği; kış aylarında yağışın çoğunlukla kar şeklinde-zaman zaman yağmur olarak- düştüğü, soğuk yağışlı iklim tipi etkindir.

 

Facebooktwittergoogle_pluspinterestlinkedin